Perge: de hoofdstad van Pampilië en de bijbelse stad van de apostel Paulus
Perge is een van de grootste en meest indrukwekkende antieke steden van Turkije, gelegen op slechts 18 kilometer ten oosten van Antalya. Ooit was het de hoofdstad van de regio Pampilië en wedijverde het met Efeze in rijkdom en omvang. Tegenwoordig is het een gigantisch archeologisch reservaat met een oppervlakte van bijna een vierkante kilometer, waar tussen het gras Hellenistische torens, Romeinse thermen en een prachtige zuilengang oprijzen. Het antieke Perge is een must voor iedereen die wil begrijpen hoe een typische Romeinse provinciale metropool eruitzag.
In tegenstelling tot de meer toeristische bestemmingen Efeze of Side is het hier zelfs in het hoogseizoen relatief rustig, en kunt u in alle rust over de marmeren tegels lopen waar de apostel Paulus ooit heeft gelopen.
Geschiedenis en oorsprong
Volgens de legende wordt de stichting van Perge toegeschreven aan de Griekse helden Mopsus en Calchas, die terugkeerden van de Trojaanse oorlog. Archeologen dateren de eerste nederzetting uit de bronstijd, maar de huidige stad ontstond in de 7e–6e eeuw v.Chr. In 334 v.Chr., vóór de komst van Alexander de Grote, openden de inwoners van Perge vrijwillig de poorten en voorzagen het leger zelfs van een escorte: de dankbare veldheer vergat dit niet en liet de stad met rust.
Na de dood van Alexander werd Perge onderdeel van het Seleucidenrijk en vanaf 188 v.Chr. van het Koninkrijk Pergamon. In 133 v.Chr. werd de regio volgens het testament van Attalus III een Romeinse provincie. Juist in de Romeinse tijd, in de 2e eeuw n.Chr., onder de keizers Trajanus, Hadrianus en de Antonijnen, bereikte Perga het hoogtepunt van haar bloei: er woonden ongeveer 30.000 mensen, er werden thermen, tempels, een stadion en monumentale poorten gebouwd. Juist in Perga werd de beroemde wiskundige Apollonius van Perga geboren, auteur van het klassieke werk "Conische sneden".
In de Handelingen van de Apostelen wordt vermeld dat de apostel Paulus en Barnabas in het nabijgelegen Attalia (Antalya) aan land gingen en tijdens hun eerste zendingsreis rond 46 n.Chr. in Perge aankwamen. In Perge predikte Paulus en doopte hij waarschijnlijk de eerste plaatselijke christenen. Hier vond ook een belangrijke gebeurtenis plaats: de jonge metgezel van Paulus, Johannes Marcus (de toekomstige auteur van het Evangelie volgens Marcus), verliet de groep en keerde terug naar Jeruzalem, wat later de aanleiding vormde voor een conflict tussen Paulus en Barnabas.
In de 4e–5e eeuw werd de stad een metropool, maar na de Arabische invallen in de 7e eeuw en een verwoestende aardbeving raakte ze in verval. Tegen de 12e eeuw was Perge definitief verlaten en waren de inwoners naar de omliggende dorpen verhuisd. De archeologische opgravingen begonnen in 1946 onder leiding van de Turkse archeoloog Arif Müfid Mansel en duren tot op de dag van vandaag voort, waarbij elk seizoen nieuwe vondsten aan het licht komen en het beeld van het leven in de Romeinse provincie Pamphylië wordt uitgebreid.
Architectuur en bezienswaardigheden
Een rondleiding door Perge duurt 1,5 tot 3 uur, afhankelijk van het tempo. Het is logisch om de rondleiding te beginnen bij de zuidelijke poort en via de hoofdstraat naar het noorden te lopen.
Hellenistische poorten en Romeinse binnenplaats
De belangrijkste bezienswaardigheid van de ingangszone zijn twee ronde torens uit de Hellenistische periode (3e eeuw v.Chr.), met een hoogte van ongeveer 13 meter. Ze omlijsten een hoefijzervormige binnenplaats, die in de Romeinse tijd werd verbouwd door de weldoenster Platia Magna – een van de meest invloedrijke vrouwen van Perge. In de binnenplaats stonden beelden van de keizerlijke familie en de stichters van de stad, waarvan er vele nu het Archeologisch Museum van Antalya sieren.
De colonnadestraat
De hoofdstraat van Perge is bijna 300 meter lang en 20 meter breed, met een marmeren waterkanaal in het midden. Aan beide zijden stonden ooit honderden zuilen, waarvan een deel is gerestaureerd. Op warme dagen voerde het kanaal koel water uit bergbronnen naar het centrum van de stad – een elegant ontwerp van de ingenieurs uit de oudheid. Tot op de dag van vandaag zijn er sporen van wagenwielen te zien op de straatstenen.
Thermen en palestra
Links van de hoofdstraat ligt een indrukwekkend complex van Romeinse baden, een van de best bewaarde in Turkije. Hier zijn de frigidarium, het tepidarium en het caldarium te onderscheiden, evenals de hypocaustum – een vloerverwarmingssysteem. Vlakbij ligt de palestra, een plek voor sportbeoefening, met een duidelijke rechthoekige omtrek.
Theater en stadion
Bij de zuidelijke ingang, achter het opgravingsgebied, staan twee enorme bouwwerken: een Romeins theater voor 14.000 toeschouwers en een stadion van 234 meter lang, dat plaats bood aan maximaal 12.000 mensen. Het stadion van Perge is een van de best bewaarde antieke stadions ter wereld: 30 rijen stenen banken rusten op boogvormige onderbouw, waarvan vele nog steeds overeind staan. Binnen de bogen stonden kraampjes van handelaars. In de oudheid was dit een rationeel logistiek idee — een wedstrijd in het stadion en winkelen op één plek. Stel je een menigte van 12.000 supporters voor die tijdens de pauze rechtstreeks naar de kraampjes lopen, waar ze wijn, brood, souvenirs en zelfs beeldjes van hun favoriete gladiatoren kunnen kopen. Dit is een zeldzaam voorbeeld van een antiek "multifunctioneel handels- en sportcomplex".
Agora en nymphaeum
Aan het einde van de hoofdstraat ligt de vierkante agora met in het midden de ronde tempel van Tyche. Iets verderop staat de monumentale nymphaeum-fontein, waar het watersysteem van de stad zijn oorsprong vond. Vanaf hier heb je uitzicht op de acropolis – een natuurlijke heuvel waar de geschiedenis van Perge begon.
De noordelijke thermen en de palestra
Een apart complex van noordelijke baden ligt aan de voet van de akropolis. Hier hebben archeologen fragmenten van marmeren bekleding en beelden gevonden die de keizers Antoninus en Hadrianus voorstellen. Vlakbij ligt een kleine palestra, die werd gebruikt voor gymnastiekoefeningen door jonge stadsbewoners. De marmeren vloer is gedeeltelijk bewaard gebleven, maar fragmenten van mozaïeken met maritieme motieven zijn nog steeds te zien.
Akropolis
Het noordelijke deel van Perge is een natuurlijke heuvel, die de eerste nederzetting en akropolis vormde. Op de top zijn de overblijfselen van muren, cisternen en tempels te zien. De klim naar de akropolis duurt ongeveer 15-20 minuten, maar het uitzicht vanaf daar over het hele oude gebied en de moderne omgeving is de moeite waard. Juist vanaf de akropolis is het het gemakkelijkst te begrijpen hoe de antieke stad was gepland – met een regelmatig stratenpatroon en een systeem van stadspoorten.
Interessante feiten en legendes
- Platia Magna – een vooraanstaande vrouw uit de Romeinse tijd, die enorme bedragen heeft geschonken voor de verbetering van Perge. Ter ere van haar staan er verschillende standbeelden en inscripties, wat de hoge status van vrouwen in Pamphylië onderstreept.
- In Perge werd een bijzondere godin aanbeden, Artemis van Perge, wier afbeelding afweek van het klassieke beeld: zij werd afgebeeld als een stenen kegel — een overblijfsel van de Oud-Anatolische cultus van de Grote Moeder.
- In de stad was een van de beste beeldhouwscholen uit de Hellenistische periode gevestigd — veel beelden die het museum van Antalya sieren, zijn hier gemaakt.
- Volgens de Handelingen trok de apostel Paulus tweemaal door Perge – op weg naar Pisidië en terug.
- De opgravingen worden sinds 1946 voortgezet door Turkse archeologen; elk jaar worden er nieuwe vondsten gedaan.
- Apollonius van Pergon, die in de 3e eeuw v.Chr. leefde, schreef een achtdelige verhandeling over conische doorsneden, die van invloed was op de gehele latere wiskunde – van Copernicus tot Newton.
- In Perge is een zeldzame mozaïekvloer gevonden met een afbeelding van Orpheus omringd door dieren — deze is tegenwoordig te zien in het Archeologisch Museum van Antalya.
Hoe kom je er
Perge ligt 18 km ten noordoosten van het centrum van Antalya, in de wijk Aksu. Het is een van de best bereikbare antieke steden voor wie op vakantie is aan de Turkse Rivièra.
Met de auto: neem de D400 richting Alanya, sla vervolgens af naar het dorp Aksu; de borden leiden u naar het opgravingsgebied. Er is parkeergelegenheid bij de ingang. De rit duurt ongeveer 25–35 minuten.
Met het openbaar vervoer: vanaf het busstation in het centrum van Antalya kunt u een dolmuş of bus nemen naar Aksu, vanwaar u ongeveer 2 km te voet naar de ingang van de antieke stad loopt of een lokale taxi neemt.
Het is het handigst om Perge op te nemen in een dagtrip met Aspendos en eventueel de Kursunlu-waterval — alles ligt in dezelfde richting vanuit Antalya. Zo'n route duurt meestal 8–10 uur en is inclusief lunch. Als het een groepsreis betreft, kan er minder tijd voor Perge worden uitgetrokken dan gewenst – meestal 1–1,5 uur – en kan het bezoeken van de verder weg gelegen delen van de stad (de acropolis, de noordelijke thermen) buiten het programma vallen. Voor een goed doordacht bezoek kunt u beter kiezen voor een individuele excursie of zelf met een huurauto gaan, wat in Antalya relatief goedkoop is en de mogelijkheden van de route aanzienlijk vergroot.
Tips voor de reiziger
Perge is een enorm open gebied zonder noemenswaardige schaduwplekken. Neem minimaal een liter water per persoon mee, zonnebrandcrème, een hoed en comfortabele schoenen. Het beste moment voor een bezoek is vroeg in de ochtend (8.:30-10.:30) of 's avonds (na 16.:00), wanneer de zon niet zo fel is. Tussen de zuilen van de hoofdstraat zijn er plekken met kleine luifels waar je even kunt uitrusten en een paar minuten aan de hitte kunt ontsnappen, maar er zijn er niet veel.
Het beste seizoen is april-mei en september-oktober. Midden in de zomer wordt een bezoek een beproeving, en in de winter kan het regenen en kan er modder op de marmeren tegels liggen.
Voor een bezoek aan Perge is het de moeite waard om even langs te gaan bij het Archeologisch Museum van Antalya — daar worden vrijwel alle opmerkelijke sculpturen van hier bewaard, inclusief de collectie beelden uit de 2e eeuw n.Chr. van de zuilengang. Dit helpt om de lege ruïnes in je verbeelding tot leven te brengen.
De museumkaart (Müzekart) is ook hier geldig, wat een aanzienlijke besparing oplevert bij het bezoeken van meerdere bezienswaardigheden in Pamphylië. Het stadion en het theater hebben aparte terreinen en het is de moeite waard om deze samen met het hoofdterrein te bekijken.
Fotografen zullen het ochtendlicht op de zuilengang waarderen: de lange schaduwen van de zuilen creëren een dramatisch ritme. Voor een totaalbeeld van de stad klim je naar de oostelijke helling van de acropolis – van daaruit is het hele stratenpatroon te zien. Plan minimaal 2 uur in, en het antieke Perge zal zich niet als dode stenen openbaren, maar als een levendige Romeinse metropool in miniatuur. Maak korte reeksen foto's om het spel van het licht in het marmeren kanaal vast te leggen — vanuit de juiste hoek ontstaat het effect van een 'spiegelband' die door het centrum van de stad loopt. Het avondlicht is ook mooi, maar het is meer geschikt voor brede panorama's dan voor details van houtsnijwerk.
Wees erop voorbereid dat het op het enorme opgravingsterrein verlaten kan zijn. In tegenstelling tot Side en Aspendos is Perge commercieel minder gepromoot, en op doordeweekse dagen buiten het seizoen kun je hier een half uur of langer alleen zijn met de ruïnes. Voor de bedachtzame reiziger is dit een groot pluspunt: je kunt op een van de stenen banken van het stadion gaan zitten, je reisgids openslaan en je voorstellen hoe de tribunes daveren van het geschreeuw van 12.000 supporters tijdens wedstrijden ter ere van de keizer.
Als je al eens in Efeze bent geweest en denkt dat het niet interessant is om antieke steden opnieuw te bezoeken, zal Perge je verrassen. De uitstekende staat van het stadion en de Hellenistische poorten is uniek, en het landschap met antieke torens en een marmeren straat op de voorgrond onderscheidt zich van dat van Efeze en blijft op zijn eigen manier in het geheugen gegrift. Probeer uw bezoek aan Perge te combineren met een diner in het nabijgelegen Aksu of in het kustplaatsje Lara — na een hele dag in de Romeinse metropool is het heerlijk om de avond af te sluiten met een Turks meze aan zee en terug te denken aan de marmeren straat onder de sterrenhemel van Pamphylië.